Otwórz aplikację

Międzynarodowy alfabet fonetyczny (1888)

Międzynarodowy alfabet fonetyczny (1888)

Międzynarodowy alfabet fonetyczny (ang. International Phonetic Alphabet, w skrócie IPA) to ustandaryzowany system znaków służący do zapisywania dźwięków mowy. Został opublikowany po raz pierwszy w 1888 roku przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne i opiera się na jednej naczelnej zasadzie: jeden dźwięk — jeden symbol, a każdy symbol zachowuje tę samą wartość niezależnie od zapisywanego języka. Tam, gdzie zwykła ortografia bywa wieloznaczna (polskie „ch" i „h" to ten sam dźwięk, a angielskie ough czyta się na co najmniej sześć sposobów), transkrypcja IPA — na przykład /θruː/ dla angielskiego through — jest jednoznaczna. Dziś IPA to podstawowa notacja językoznawców, autorów słowników, logopedów, śpiewaków operowych i nauczycieli języków na całym świecie.

Historia: od paryskiego klubu nauczycieli do światowego standardu

IPA wyrósł z gwałtownego rozwoju fonetyki w XIX wieku — tym samym stuleciu, w którym językoznawcy porównawczy, tacy jak bracia Grimm, po raz pierwszy opisali systematyczne prawa głosowe. W 1886 roku niewielka grupa nauczycieli języków obcych w Paryżu, kierowana przez francuskiego fonetyka Paula Passy'ego, założyła stowarzyszenie, które od 1897 roku nosi nazwę Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego (International Phonetic Association). Ich motywacja była praktyczna, nie akademicka: chcieli wprowadzić zapis fonetyczny do szkół, żeby uczniowie mogli uczyć się realistycznej wymowy języków obcych, zamiast zgadywać dźwięki na podstawie pisowni.

W 1888 roku stowarzyszenie opublikowało pierwszą wersję swojego alfabetu w czasopiśmie Le Maître Phonétique, wraz z zasadą, że każdy symbol ma tę samą wartość we wszystkich językach. Projekt czerpał obficie z alfabetu romic angielskiego fonetyka Henry'ego Sweeta, który z kolei wywodził się z systemów notacji Alexandra Johna Ellisa i Isaaca Pitmana. Stąd znajomy wygląd IPA: jego podstawą jest alfabet łaciński, rozszerzony o zmodyfikowane kształty liter i kilka zapożyczeń z greki.

Alfabet był wielokrotnie rewidowany w miarę dojrzewania teorii fonetycznej. Najważniejsza przebudowa dokonała się na konwencji w Kilonii w 1989 roku, która nadała karcie IPA zasadniczo dzisiejszy kształt; mniejsze poprawki przyszły w latach 1993 i 1996. Ostatni nowy symbol — ⱱ, tzw. uderzenie wargowo-zębowe — dodano w 2005 roku, a obowiązująca oficjalna karta to wersja wznowiona w 2020 roku.

Jak czytać kartę IPA

Najważniejszym produktem stowarzyszenia jest jednostronicowe zestawienie znane jako karta IPA (ang. IPA chart). Współczesny alfabet zawiera 107 liter dla spółgłosek i samogłosek, 31 znaków diakrytycznych, które je modyfikują, oraz 17 symboli dla cech takich jak akcent, długość i ton. Żaden znany język nie używa nawet zbliżonej liczby tych dźwięków — karta jest mapą możliwości ludzkiego aparatu mowy, a nie żadnego konkretnego języka. Składa się z kilku sekcji:

  • Spółgłoski płucne — duża tabela główna. Kolumny pokazują, gdzie powstaje dźwięk (od warg, czyli spółgłosek dwuwargowych, po krtań); wiersze pokazują, jak powstaje (zwarte jak /p/ i /k/, nosowe jak /m/ i /ŋ/, szczelinowe jak /f/, /θ/ czy /ʃ/ itd.). Jeśli w komórce stoją dwa symbole, lewy jest bezdźwięczny, a prawy dźwięczny — /s/ wobec /z/.
  • Spółgłoski niepłucne — dźwięki wytwarzane bez powietrza z płuc: mlaski języków południowej Afryki (ʘ, ǀ, ǃ), iniektywy (ɓ, ɗ) i ejektywy (pʼ, kʼ).
  • Samogłoski — rozmieszczone na czworoboku odwzorowującym pozycję języka w jamie ustnej: przednie wysokie /i/, tylne wysokie /u/, otwarte /a/, a pośrodku szwa /ə/ — nieakcentowana samogłoska z angielskiego about, której polszczyzna nie zna.
  • Znaki diakrytyczne i suprasegmentalia — drobne znaki dodające szczegóły: [tʰ] to t z przydechem, [ẽ] samogłoska unosowiona, ː oznacza długość, a ˈ akcent, jak w /əˈbaʊt/.
Czworobok samogłosek IPA — samogłoski rozmieszczone według pozycji języka

IPA w słownikach i w nauce wymowy

Miejscem, w którym większość ludzi styka się z IPA, jest słownik. Słowniki dla uczących się angielskiego (Oxford, Cambridge, Longman) i większość słowników brytyjskich podają transkrypcję IPA przy każdym haśle — water /ˈwɔːtə/ — natomiast wiele słowników amerykańskich, jak Merriam-Webster, używa własnych systemów „przepisywania" wymowy. Warto o tym wiedzieć, zanim uznamy, że jakiś słownik „nie używa IPA".

Transkrypcja ma dwie głębokości, oznaczane różnymi nawiasami. Ukośniki /…/ zamykają transkrypcję fonemiczną: tylko te rozróżnienia dźwięków, które w danym języku odróżniają znaczenia. Nawiasy kwadratowe […] zamykają transkrypcję fonetyczną, z konkretnym detalem — to samo słowo water to fonemicznie /ˈwɔːtə/ w brytyjskiej angielszczyźnie, ale [ˈwɔːɾɚ] w szczegółowym zapisie amerykańskiej, z charakterystycznym „uderzeniowym" t. Słowniki niemal zawsze używają ukośników i wybierają jeden akcent odniesienia — dlatego dwa słowniki mogą transkrybować to samo słowo różnie i żaden nie popełnia błędu.

IPA opisuje oczywiście także polszczyznę: miękkie „ś" to /ɕ/, „ń" to /ɲ/, a zapis fonetyczny pozwala precyzyjnie pokazać cudzoziemcom różnicę między „kasza" i „Kasia", której wiele języków w ogóle nie rozróżnia.

Częste nieporozumienia

  • IPA to nie alfabet do literowania. Po polsku „alfabetem fonetycznym" nazywa się potocznie także zestawy słów do przeliterowania nazwiska przez telefon („Adam, Barbara, Celina…") albo alfabet NATO („Alfa, Bravo, Charlie"). To zupełnie inne narzędzie: tam chodzi o nazwy liter, w IPA — o zapis dźwięków.
  • IPA nie jest „alfabetem fonetycznym angielskiego". Obejmuje dźwięki wszystkich języków mówionych; słowniki angielskie korzystają tylko z niewielkiego podzbioru symboli.
  • Znajome kształty liter mają w IPA stałe wartości — nie polskie i nie angielskie. Symbol /j/ to pierwszy dźwięk słowa „jak" (zgodnie z polską intuicją, wbrew angielskiej), ale już /y/ to zaokrąglona samogłoska jak w niemieckim über, a nie polskie „y".
  • Transkrypcja to nie „jedyna słuszna wymowa". Zapisuje jeden akcent według jednej konwencji — rzeczywista wymowa różni się między mówcami w sposób, który szeroka transkrypcja celowo pomija.

Co z tego wynika dla nauki języka

Nie trzeba uczyć się całej karty na pamięć — nikt tego nie robi. Opłaca się poznać kilkadziesiąt symboli, których faktycznie używa język docelowy, a zwłaszcza te oznaczające dźwięki nieobecne w polszczyźnie: gdy w słowniku widać, że thin to /θɪn/, a this to /ðɪs/, wiadomo, że zaczynają się od dwóch różnych spółgłosek — czego sama pisownia nigdy nie zdradzi. IPA zamienia naukę wymowy z naśladowania ze słuchu w coś, co można przeczytać, sprawdzić i świadomie ćwiczyć — dokładnie tak, jak zamierzali nauczyciele Passy'ego w 1888 roku, na długo przed epoką nagrań.

Praktyczne zastosowanie systemu do konkretnego języka opisujemy osobno: przewodnik alfabet fonetyczny IPA w języku angielskim omawia dźwięk po dźwięku wszystkie samogłoski, dyftongi i spółgłoski angielszczyzny z przykładami i wskazówkami dla Polaków. Zasady wymowy innych języków znajdziesz w artykułach o alfabecie niemieckim i wymowie włoskiej.

Najczęstsze pytania

Ile znaków ma międzynarodowy alfabet fonetyczny?

Obecna wersja liczy 107 liter dla spółgłosek i samogłosek oraz 31 znaków diakrytycznych i 17 symboli akcentu, długości, tonu i intonacji. Pojedynczy język potrzebuje tylko ułamka tego zbioru — typowy słownik angielski używa około 44 symboli.

Czym różni się zapis w /ukośnikach/ od [nawiasów kwadratowych]?

Ukośniki oznaczają transkrypcję fonemiczną — tylko te rozróżnienia, które w danym języku zmieniają znaczenie. Nawiasy kwadratowe oznaczają transkrypcję fonetyczną — konkretne dźwięki ze szczegółami, także tymi, które język traktuje jako automatyczne, jak przydech czy unosowienie.

Czy IPA to to samo co alfabet „Alfa, Bravo, Charlie"?

Nie. „Alfa, Bravo, Charlie" to alfabet literowania NATO — umowne słowa zastępujące nazwy liter przy dyktowaniu przez radio lub telefon. IPA to system zapisu dźwięków mowy; te dwa narzędzia nie mają ze sobą nic wspólnego poza potocznym określeniem „alfabet fonetyczny".

Źródła

Powiązane