Otwórz aplikację

Grywalizacja w aplikacjach do nauki języków

Grywalizacja w aplikacjach do nauki języków

Grywalizacja to wykorzystanie elementów projektowania gier — punktów, odznak, serii (streaków), poziomów, tabel wyników, lig — w kontekstach, które same grami nie są, po to, by uczynić skądinąd rutynową czynność bardziej angażującą. Definicja, z której korzysta większość badaczy, pochodzi od Sebastiana Deterdinga i współpracowników, którzy w 2011 roku określili ją precyzyjnie jako „użycie elementów projektowania gier w kontekstach niebędących grami" i starannie odróżnili od budowania pełnoprawnych gier (serious games) czy ogólnie „zabawowego" projektowania. Aplikacje do nauki języków są jednym z jej najbardziej widocznych sukcesów: otwórz niemal dowolną z nich, a powita cię licznik serii, zapas punktów, tygodniowa liga i strumień odznak.

Samo w sobie nie jest to ani dobre, ani złe. Uczciwe pytanie brzmi: co te mechaniki robią z nauką — a tu dowody są naprawdę niejednoznaczne. Grywalizacja potrafi skłonić ludzi do tego, by wracali dzień po dniu, co ma ogromne znaczenie dla umiejętności budowanej przez miesiące. Potrafi też, w pewnych warunkach, po cichu działać przeciwko nauce: nagroda może stać się celem samym w sobie, a pilnowanie serii to nie to samo, co znać więcej z danego języka. Ten artykuł pokazuje mechaniki, teorię motywacji, która wyjaśnia, dlaczego działają one w obie strony, dowody empiryczne wraz z przypadkiem Duolingo, oraz miejsce, w którym przebiega granica — Taalhammer bowiem zajmuje wobec grywalizacji świadomie sceptyczne stanowisko („trening, nie pykanie"), a to stanowisko jest coś warte tylko wtedy, gdy jest wierne badaniom, a nie hasłom sprzedażowym.

Mechaniki: punkty, odznaki, serie, ligi

Większość zgrywalizowanych aplikacji czerpie z tego samego, niewielkiego zestawu narzędzi, a warto nazwać poszczególne elementy, bo wykonują one różną pracę psychologiczną:

  • Punkty (XP, klejnoty, korony) — bieżący wynik za wykonywanie zadań. Dają natychmiastową, wyrażoną liczbowo informację zwrotną: każda odpowiedź porusza jakąś liczbą.
  • Odznaki i osiągnięcia — żetony przyznawane za kamienie milowe („uczący się od 30 dni", „idealna lekcja"). Oznaczają postęp, można je zbierać lub pokazywać.
  • Serie (streaki) — licznik kolejnych dni aktywności. Seria jest silna właśnie dlatego, że jest krucha: jeden opuszczony dzień zeruje ją, co wytwarza mocny powód do powrotu, niemający nic wspólnego z treścią jakiejkolwiek pojedynczej lekcji.
  • Tabele wyników i ligi — rankingowe porównanie z innymi użytkownikami, często w cotygodniowych dywizjach z awansem i spadkiem. Dokładają warstwę społeczną i rywalizacyjną na wierzch indywidualnego wyniku.
  • Poziomy i paski postępu — widoczna ścieżka z poczuciem posuwania się naprzód, tak by czynność sprawiała wrażenie, że gdzieś zmierza.

Każdy z tych elementów to sposób dodania zewnętrznej struktury i nagrody do jakiejś czynności. To kluczowy fakt dla wszystkiego, co dalej: mechaniki motywują, doczepiając do zadania odrębną nagrodę, a nie czyniąc samo zadanie ciekawszym. Czy to pomaga, czy szkodzi, zależy od tego, co robi z własnymi powodami uczącego się do nauki.

Dlaczego działa w obie strony: motywacja wewnętrzna i zewnętrzna

Najlepszą ramą do zrozumienia grywalizacji nie jest projektowanie gier, lecz psychologia motywacji — konkretnie teoria autodeterminacji (SDT) Edwarda Deciego i Richarda Ryana. SDT odróżnia motywację wewnętrzną (robienie czegoś, bo samo w sobie jest ciekawe lub satysfakcjonujące) od zewnętrznej (robienie tego dla odrębnej nagrody). Głosi też, że trwała motywacja wyrasta z trzech podstawowych potrzeb: autonomii, kompetencji i więzi (relatedness). Dobrze zaprojektowane elementy gry mogą je zaspokajać — pasek postępu sygnalizuje kompetencję, liga dodaje więzi — i to jest realny mechanizm, dzięki któremu grywalizacja potrafi pomóc.

Ale SDT nazywa też centralne ryzyko, dobrze udokumentowane. Metaanaliza Deciego, Koestnera i Ryana z 1999 roku, obejmująca 128 eksperymentów, wykazała, że namacalne nagrody — gdy są oczekiwane i uzależnione od wykonania zadania — mają skłonność do osłabiania motywacji wewnętrznej wobec czynności, które i tak były już interesujące. To efekt nadmiernego uzasadnienia (overjustification): kiedy zaczynasz dostawać zapłatę (w punktach) za coś, co dawniej robiłeś dla samej przyjemności, umysł po cichu odczytuje własne zachowanie jako „robię to dla nagrody", a zainteresowanie słabnie, gdy nagroda znika. Ta sama dynamika przewija się przez motywację i wyznaczanie celów szerzej — zob. nasz tekst o motywacji i wyznaczaniu celów, gdzie efekt ten powraca jako motyw przewodni.

Dlatego grywalizacja jest narzędziem obosiecznym, a nie po prostu dobrym. Punkty i serie potrafią przeciągnąć uczącego się przez słabszy okres, karmiąc poczucie kompetencji i nawyk. Ale jeśli staną się jedynym powodem, dla którego ktoś się uczy, mogą wyprzeć leżące u podstaw zainteresowanie, które podtrzymywałoby naukę przez lata. Mechaniki to rusztowanie; pytanie brzmi, czy podpierają prawdziwy powód do nauki, czy go zastępują.

Co pokazują badania i przypadek Duolingo

Najczęściej cytowanym przeglądem tego, czy grywalizacja działa, jest przegląd badań empirycznych Juho Hamariego, Jonny Koivisto i Harriego Sarsy z 2014 roku. Jego wniosek jest świadomie nieefektowny: grywalizacja owszem daje pozytywne efekty — ale efekty te „w ogromnym stopniu zależą od kontekstu, w którym grywalizacja jest wdrażana, oraz od korzystających z niej użytkowników". Innymi słowy, nie ma jednego werdyktu. Grywalizacja nie jest ani magią, ani trucizną; to zestaw narzędzi, których wartość zależy od projektu, zadania i osoby. Wiele badań w przeglądzie mierzyło też jedynie zaangażowanie lub deklarowaną motywację, a nie rzeczywiste efekty uczenia się — o tej luce warto pamiętać za każdym razem, gdy liczby „zaangażowania" danej aplikacji przedstawia się jako dowód, że ona uczy.

Duolingo, uruchomione w 2011 roku, jest naturalnym studium przypadku, bo to najczęściej pobierana aplikacja językowa na świecie i jedna z najbardziej agresywnie zgrywalizowanych. Jej serie, ligi i XP są naprawdę skuteczne w jednym: skłaniają setki milionów ludzi do codziennego powrotu. To realne osiągnięcie — systematyczność jest najsilniejszym pojedynczym predyktorem postępów w nauce języka, a większość narzędzi do nauki zawodzi właśnie na utrzymaniu użytkownika. Zarzut nie brzmi, że to zaangażowanie jest udawane; brzmi, że zaangażowanie i nauka mogą się rozejść.

Najostrzejszych dowodów na tę lukę dostarczają Reza Hadi Mogavi i współpracownicy (2022), którzy zbadali Duolingo wprost — poprzez dziewięć lat wpisów na forach i wywiady z użytkownikami z różnych krajów. Udokumentowali coś, co nazywają nadużyciem grywalizacji (gamification misuse): użytkownicy tak skupiają się na warstwie gry — gonieniu awansu w lidze, pilnowaniu serii, przeklikiwaniu łatwych lekcji dla punktów — że mechaniki zaczynają wypierać rzeczywistą naukę, a w części przypadków szkodzą dobrostanowi. Głównymi motorami, jakie zidentyfikowali, były nadmierna rywalizacja, przesadne oddawanie się zabawowym mechanikom oraz stadność (robienie tego, co robią inni). Osobno, systematyczne badanie mapujące z 2023 roku autorstwa Clauvina Almeidy, Marcosa Kalinowskiego i współpracowników skatalogowało 87 publikacji opisujących niepożądane skutki elementów projektowania gier w edukacji, wskazując odznaki, tabele wyników, konkursy i punkty jako elementy najczęściej wiązane z problemami — brakiem efektu, pogorszeniem wyników, kwestiami motywacyjnymi i „graniem w system". Co znamienne, badanie to wykazało, że projektanci byli w większości nieświadomi tych minusów.

Główna pułapka: seria to nie nauka

Gdy zebrać te wątki razem, jeden tryb awarii rzuca się w oczy. Najbardziej angażująca mechanika — seria — nagradza pojawienie się, a nie naukę. Zwykle są one skorelowane i dlatego serie działają. Ale można je rozprząc, a aplikacja nie odróżni jednego od drugiego: uczący się, który otwiera aplikację, przeklikuje najłatwiejszą możliwą lekcję, żeby utrzymać przy życiu 400-dniową serię, i zamyka ją z powrotem, spełnił mechanikę w pełni, ucząc się przy tym niemal niczego. Liczba rośnie; język nie.

To konkretna postać, jaką efekt nadmiernego uzasadnienia przybiera w aplikacji językowej. System nagród optymalizuje mierzalny wskaźnik zastępczy (dzienna aktywność, punkty), a nie to, o co naprawdę chodzi (trwałą wiedzę), a gdy wskaźnik zastępczy staje się celem, uczący się racjonalnie robią minimum, które go chroni. Wiąże się to z drugim, głębszym problemem: zgrywalizowane ćwiczenia bywają robione łatwymi i bezfrykcyjnymi, żeby pętla nagrody pozostawała przyjemna, a tymczasem pewna doza wysiłku to właśnie to, co sprawia, że nauka się utrwala. To wymagające przypominanie jest pożądaną trudnością — usuń ją, by wygładzić grę, a usuniesz też sporą część uczenia się. Nic z tego nie znaczy, że serie są bezwartościowe; znaczy, że mechanika jest środkiem i zawodzi po cichu, gdy staje się celem.

Co z tego wynika dla nauki języka

Badania nie mówią „grywalizacja jest zła". Mówią coś bardziej użytecznego i bardziej wymagającego: mechaniki gry są dobre w podtrzymywaniu nawyku, a złe jako namiastka uczenia się, i łatwo te dwie rzeczy pomylić. Praktyczny odczyt:

  • Traktuj grywalizację jako rusztowanie dla nawyku, a nie jako powód do nauki. Seria, która skłania cię do otwarcia aplikacji, robi swoje — o ile masz też powód do nauki, który przetrwałby, gdyby aplikacja jutro skasowała ci punkty. Chroń stronę wewnętrzną, tak jak zaleca nauka o motywacji.
  • Oceniaj aplikację po nauce, nie po zaangażowaniu. Liczby dziennych aktywnych użytkowników i długie serie mierzą, jak lepka jest gra, a nie ile umiesz. Pytaj, co potrafisz naprawdę powiedzieć i zrozumieć, a nie ile dni odhaczyłeś.
  • Bądź podejrzliwy wobec bezfrykcyjności. Jeśli utrzymanie serii przy życiu jest bezwysiłkowe, prawdopodobnie niewiele cię uczy. Odrobina pożądanej trudności to znak, że praca jest prawdziwa.
  • Przedkładaj mechaniki nagradzające naukę nad mechaniki nagradzające samo pojawienie się. Celem jest rutyna podpięta pod prawdziwą praktykę — całe zdania, realne przypominanie, powtórki rozłożone w czasie — a nie wynik, który da się „farmić".

Dlatego Taalhammer jest zbudowany wokół metody opartej na całych zdaniach i powtórkach rozłożonych w czasie, a nie wokół warstwy gry. Nie chodzi o to, że gry są wrogiem — chodzi o to, że zaangażowanie to nie to samo co nauka, a poważne narzędzie powinno być uczciwe co do tego, które z nich optymalizuje. Najtrwalsza „grywalizacja" okazuje się najmniej gadżeciarska: stały codzienny nawyk podpięty pod praktykę, która naprawdę cię wyzywa — a to i tak dokładnie to, co zaleca psychologia motywacji i pamięci.

Najczęściej zadawane pytania

Czy grywalizacja jest dobra czy zła dla nauki języka?

I taka, i taka — zależnie od tego, jak się jej używa. Najczęściej cytowany przegląd (Hamari, Koivisto i Sarsa, 2014) wykazał, że grywalizacja daje pozytywne efekty, ale mocno zależą one od kontekstu i od użytkownika. Mechaniki gry są naprawdę dobre w jednym — skłaniają do regularnej praktyki — co ma duże znaczenie, bo systematyczność jest najsilniejszym predyktorem postępów. Ryzyko polega na tym, że nagroda staje się celem: badania nad efektem nadmiernego uzasadnienia (Deci, Koestner i Ryan, 1999) pokazują, że oczekiwane nagrody zewnętrzne mogą wypłukać wewnętrzne zainteresowanie, które podtrzymuje naukę przez lata. Używaj jej jako rusztowania dla nawyku, a nie jako jedynego powodu do nauki.

Czy utrzymywanie długiej serii znaczy, że naprawdę się uczę?

Niekoniecznie. Seria nagradza pojawienie się, a nie naukę, i te dwie rzeczy mogą się rozejść. Mogavi i współpracownicy (2022) udokumentowali „nadużycie grywalizacji" na Duolingo, gdzie użytkownicy przeklikują łatwe lekcje albo gonią miejsca w lidze, żeby chronić serię, ucząc się przy tym bardzo niewiele. Seria to użyteczne szturchnięcie do zbudowania codziennego nawyku, ale uczciwą miarą postępu jest to, co potrafisz zrozumieć i powiedzieć — a nie liczba kolejnych dni, które odhaczyłeś.

Czym jest efekt nadmiernego uzasadnienia i dlaczego ma znaczenie dla aplikacji?

To ustalenie z metaanalizy Deciego, Koestnera i Ryana z 1999 roku, że danie ludziom oczekiwanej, namacalnej nagrody za czynność, którą i tak uważali za interesującą, obniża ich motywację wewnętrzną do niej, gdy nagroda znika. W zgrywalizowanej aplikacji punkty i serie są właśnie taką nagrodą zewnętrzną. Krótkoterminowo mogą pomóc, ale jeśli staną się jedynym powodem, dla którego się uczysz, mogą po cichu podkopać głębsze zainteresowanie językiem, które utrzymałoby cię przy nauce także bez nich. To zasadniczy powód, dla którego grywalizacja jest narzędziem obosiecznym, a nie darmową wygraną.

Źródła

Powiązane