Otwórz aplikację

Ferdinand de Saussure: Ojciec językoznawstwa (1857)

Ferdinand de Saussure: Ojciec językoznawstwa (1857)

Ferdinand de Saussure (1857–1913) był szwajcarskim językoznawcą, powszechnie uważanym za ojca nowoczesnego językoznawstwa i współtwórcę semiotyki, nauki o znakach. Przed nim naukowe badanie języka miało charakter niemal wyłącznie historyczny — porównywano języki starożytne i rekonstruowano, jak głoski i wyrazy zmieniały się na przestrzeni stuleci. Saussure pokazał, że język można badać także jako kompletny, samowystarczalny system w danym momencie, w którym każdy element czerpie swoją tożsamość z relacji do pozostałych elementów. To przesunięcie perspektywy dało początek językoznawstwu strukturalnemu i do dziś leży u podstaw tego, jak słowniki, gramatyki i kursy językowe opisują języki.

Życie i kariera (1857–1913)

Saussure urodził się 26 listopada 1857 roku w Genewie, w rodzinie o długiej tradycji naukowej — ojciec Henri był entomologiem, pradziadek Horace-Bénédict słynnym przyrodnikiem i badaczem Alp. Ferdinand wcześnie ujawnił talent do języków: jako nastolatek znał francuski, niemiecki, angielski, łacinę i grekę; wkrótce doszedł sanskryt.

W 1876 roku wyjechał do Lipska, ówczesnego światowego centrum filologii porównawczej i siedziby młodogramatyków, studiował też w Berlinie. W grudniu 1878 roku, mając 21 lat, opublikował pracę, która przyniosła mu sławę: Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes (Rozprawa o pierwotnym systemie samogłosek indoeuropejskich). Dowodził w niej — na podstawie czysto systemowego rozumowania — że język praindoeuropejski musiał kiedyś zawierać głoski, które zniknęły ze wszystkich znanych języków. Był to argument na wskroś strukturalny, po śmierci autora spektakularnie potwierdzony (o czym niżej).

Po doktoracie w Lipsku (1880, rozprawa o dopełniaczu absolutnym w sanskrycie) Saussure wykładał w latach 1881–1891 gotycki, staro-wysoko-niemiecki i gramatykę porównawczą w paryskiej École pratique des hautes études. Następnie wrócił do Genewy jako profesor sanskrytu i języków indoeuropejskich; w późniejszych latach publikował bardzo niewiele. Między 1907 a 1911 rokiem trzykrotnie poprowadził na Uniwersytecie Genewskim wykład z językoznawstwa ogólnego — i to na tych wykładach opiera się cała jego pośmiertna sława. Zmarł 22 lutego 1913 roku w Vufflens-le-Château koło Morges.

„Kurs językoznawstwa ogólnego” i jego niezwykła historia

Saussure nigdy nie napisał książki, z której jest znany. Cours de linguistique générale (Kurs językoznawstwa ogólnego) ukazał się w 1916 roku, trzy lata po jego śmierci. Genewscy koledzy Saussure’a, Charles Bally i Albert Sechehaye, zrekonstruowali trzy cykle wykładów z notatek studentów — przede wszystkim Alberta Riedlingera — bo sam Saussure nie zostawił prawie żadnych notatek. Książka jest więc redakcyjną syntezą, a nie tekstem spisanym ręką Saussure’a. W 1996 roku w rodzinnym domu w Genewie odnaleziono zbiór jego własnych rękopisów, wydany jako Écrits de linguistique générale (2002), który w głównych liniach potwierdził wykład z 1916 roku. Mimo „pośredniego” pochodzenia stał się jedną z najbardziej wpływowych książek XX wieku.

Kluczowe pojęcia

Langage, langue, parole

Saussure rozdzielił trzy rzeczy, które w potocznej mowie zlewają się w jedno słowo „język”:

  • Langage — ogólnoludzka zdolność językowa, nasza biologiczna umiejętność mówienia;
  • Langue — konkretny system językowy, taki jak francuski czy niemiecki: wspólny zasób znaków i reguł, który posiada dana wspólnota mówiących;
  • Parole — mówienie, konkretne akty użycia systemu: zdania, które dana osoba wypowiada w danej sytuacji.

Właściwym przedmiotem językoznawstwa jest według Saussure’a langue; to rozróżnienie przetrwało — w zmodyfikowanej formie — w opozycji kompetencji i wykonania u Noama Chomsky’ego.

Znak: znaczące i znaczone

Znak językowy nie jest w analizie Saussure’a etykietką przyklejoną do rzeczy, lecz dwustronną jednostką psychiczną: znaczącym (signifiant — obrazem akustycznym, np. ciągiem głosek w wyrazie drzewo) połączonym ze znaczonym (signifié — pojęciem drzewa). Najsłynniejsza teza Saussure’a to arbitralność znaku: między obiema stronami nie ma żadnego naturalnego związku. Nic w brzmieniu słowa drzewo nie przypomina drzewa — dlatego to samo pojęcie to po francusku arbre, po niemiecku Baum, a po angielsku tree. Nawet wyrazy dźwiękonaśladowcze, pozorny wyjątek, różnią się między językami (polski pies robi hau, angielski woof). Skoro związek jest czystą konwencją, każdy mówiący musi się go nauczyć, znak po znaku.

Wartość: znaczenie rodzi się z różnicy

Najgłębsza idea Saussure’a głosi, że znak czerpie swoją treść z miejsca w systemie, a nie wprost ze świata — Saussure nazwał to jego wartością (valeur). Jego klasyczny przykład: francuskie mouton obejmuje i zwierzę, i mięso, podczas gdy angielski dzieli ten obszar między sheep (owca) i mutton (baranina); wartość słowa sheep jest ograniczona przez to, że obok istnieje mutton. Stąd słynna formuła, że w języku „istnieją tylko różnice, bez elementów pozytywnych”: każde słowo znaczy to, czego nie znaczą słowa sąsiednie.

Synchronia i diachronia

Saussure oddzielił badanie języka jako działającego systemu w danym momencie (synchronia) od badania jego zmian w czasie (diachronia). Porównywał język do partii szachów: żeby zrozumieć pozycję na szachownicy, nie trzeba znać ruchów, które do niej doprowadziły. Uznanie opisu synchronicznego za pełnoprawną naukę było jego najostrzejszym zerwaniem z historycznym językoznawstwem XIX wieku.

Wpływ na współczesne językoznawstwo i nie tylko

Wczesne indoeuropeistyczne prace Saussure’a doczekały się niezwykłego pośmiertnego potwierdzenia. W 1927 roku polski językoznawca Jerzy Kuryłowicz wykazał, że świeżo odczytany język hetycki zachował spółgłoskę (zapisywaną ḫ) dokładnie w tych miejscach, w których Saussure niemal pięćdziesiąt lat wcześniej postulował swoje zaginione głoski — to podstawa dzisiejszej teorii laryngalnej, standardowego elementu rekonstrukcji praindoeuropejskiej.

Sam Kurs stał się manifestem językoznawstwa strukturalnego: szkoła praska Trubieckiego i Jakobsona zbudowała fonologię na saussure’owskich opozycjach, a metoda strukturalna dominowała w językoznawstwie aż do nadejścia gramatyki generatywnej — która zresztą zachowała wyraźnie saussure’owskie rozróżnienia. Poza językoznawstwem model strukturalny przenieśli: Claude Lévi-Strauss do antropologii, Roland Barthes do badań nad kulturą, a Jacques Lacan do psychoanalizy, czyniąc Saussure’a mimowolnym patronem strukturalizmu. Przewidziana przez niego semiologia istnieje dziś jako semiotyka.

Co z tego wynika dla nauki języka

Saussure był teoretykiem, nie nauczycielem języków, ale dwie jego idee mają bezpośrednie konsekwencje praktyczne dla uczących się.

Po pierwsze: jeśli słowa czerpią wartość z relacji do innych słów — sheep wobec mutton — to słówko zapamiętane w izolacji, jako tłumaczenie „jeden do jednego”, jest systematycznie mylące. Różnice, które definiują słowo, widać dopiero w kontekście — to argument za nauką całych zdań zamiast pojedynczych słówek, bo zdanie pokazuje słowo przy pracy, wewnątrz systemu.

Po drugie: arbitralność znaku oznacza, że żadna reguła nie podpowie, iż drzewo nazywa się Baum — każdą parę znaczące–znaczone trzeba osobno utrwalić w pamięci. Dlatego systematyczne powtórki i aktywne przypominanie są nie do ominięcia — to założenie stojące za metodami opartymi na aktywnym przypominaniu i powtórkach w odstępach czasu. Rozróżnienie langue/parole przypomina zaś, że znajomość systemu to nie to samo, co jego używanie: dopiero produkcja — parole — zamienia wiedzę o języku w umiejętność mówienia.

FAQ

Dlaczego Ferdinand de Saussure jest nazywany ojcem nowoczesnego językoznawstwa?

Ponieważ na nowo zdefiniował przedmiot tej dyscypliny. Językoznawstwo XIX wieku badało, jak języki zmieniają się w czasie; Saussure pokazał, że język można badać jako kompletny system wzajemnie powiązanych znaków w danym momencie, i dostarczył podstawowego zestawu pojęć — langue/parole, znaczące/znaczone, synchronia/diachronia, arbitralność znaku — na którym budowały niemal wszystkie późniejsze szkoły językoznawcze.

Czy Saussure sam napisał „Kurs językoznawstwa ogólnego”?

Nie. Zmarł w 1913 roku, nie napisawszy tej książki. Charles Bally i Albert Sechehaye złożyli ją w 1916 roku z notatek studentów trzech genewskich cykli wykładów (1907–1911). Własne rękopisy Saussure’a, odnalezione w 1996 roku, w głównych liniach potwierdzają jej treść.

Czym różni się langue od parole?

Langue to wspólny system językowy — zasób znaków i reguł, który posiada dana wspólnota mówiących. Parole to mowa jednostkowa — konkretne wypowiedzi tworzone przy użyciu tego systemu. Z perspektywy uczącego się to rozróżnienie wyznacza przepaść między wiedzą o języku a mówieniem w nim.

Źródła

Powiązane